๔๓. การประชุมลงแห่งธรรมทั้งหลาย

 [๓๙๖] บุคคลรู้ความที่จิตมีอารมณ์เดียว ไม่ฟุ้งซ่าน ด้วยสามารถลมหายใจออกลมหายใจเข้ายาว ย่อมให้อินทรีย์ทั้งหลายประชุมลง รู้จักโคจรและแทงตลอดธรรมมีความสงบเป็นประโยชน์ ฯลฯ ย่อมให้ธรรมทั้งหลายประชุมกัน รู้จักโคจรและแทงตลอดธรรมมีความสงบเป็นประโยชน์

คำว่า ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง ความว่า บุคคลย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลงอย่างไร

• บุคคลย่อมยังสัทธินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความน้อมใจเชื่อ
• ยังวิริยินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความประคองไว้
• ยังสตินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความเข้าไปตั้งไว้
• ยังสมาธินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน
• ยังปัญญินทรีย์ให้ประชุมลงด้วยความเห็น

บุคคลนี้ยังอินทรีย์เหล่านี้ให้ประชุมลงในอารมณ์นี้ เพราะเหตุดังนี้นั้นท่านจึงกล่าวว่า ย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลง

คำว่า รู้จักโคจร ความว่า รู้จักอารมณ์แห่งธรรมนั้นว่าเป็นโคจรแห่งธรรมนั้น รู้จักโคจรแห่งธรรมนั้นว่าเป็นอารมณ์แห่งธรรมนั้น บุคคล ความรู้ ปัญญา

คำว่า สงบ ความว่า อารมณ์ปรากฏเป็นความสงบ จิตไม่ฟุ้งซ่านเป็นความสงบ จิตตั้งมั่นเป็นความสงบ จิตผ่องแผ้วเป็นความสงบ

คำว่า ประโยชน์ ความว่า ธรรมอันไม่มีโทษเป็นประโยชน์ ธรรมอันไม่มีกิเลสเป็นประโยชน์ ธรรมอันมีความผ่องแผ้วเป็นประโยชน์ ธรรมอันประเสริฐเป็นประโยชน์

คำว่า แทงตลอด ความว่า แทงตลอดความที่อารมณ์ปรากฏ แทงตลอดความที่จิตไม่ฟุ้งซ่าน แทงตลอดความที่จิตตั้งมั่น แทงตลอดความที่จิตผ่องแผ้ว เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า และแทงตลอดธรรมอันมีความสงบเป็นประโยชน์

การประชุมลงแห่งพละทั้งหลาย

[๓๙๗] คำว่า ย่อมให้พละทั้งหลายประชุมลง ความว่า ย่อมให้พละทั้งหลายประชุมลงอย่างไร

• บุคคลย่อมยังสัทธาพละให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหวไปในความไม่มีศรัทธา
• ยังวิริยพละให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหวไปในความประมาท
• ยังสมาธิพละให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหวไปในอุทธัจจะ
• ยังปัญญาพละให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหวไปในอวิชชา

บุคคลนี้ย่อมยังพละเหล่านี้ให้ประชุมลงในอารมณ์นี้ เพราะเหตุดังนี้นั้นท่านจึงกล่าวว่า ย่อมยังพละทั้งหลายให้ประชุมลง

คำว่า รู้จักโคจร ฯลฯ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า และแทงตลอดธรรมอันมีความสงบเป็นประโยชน์

การประชุมลงแห่งโพชฌงค์ทั้งหลาย

[๓๙๘] คำว่า ย่อมยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุม ความว่า บุคคลย่อมยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลงได้อย่างไร

• บุคคลย่อมยังสติสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความเข้าไปตั้งไว้
• ยังธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความเลือกเฟ้น
• ยังวิริยสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความประคองไว้
• ยังปีติสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความแผ่ซ่านไป
• ยังปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความสงบ
• ยังสมาธิสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน
• ยังอุเบกขาสัมโพชฌงค์ให้ประชุมลงด้วยความวางเฉย

บุคคลนี้ย่อมยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลงในอารมณ์ เพราะเหตุดังนี้นั้นท่านจึงกล่าวว่า ย่อมยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลง

คำว่า รู้โคจร ฯลฯ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า และแทงตลอดธรรมอันมีความสงบเป็นประโยชน์

การประชุมลงแห่งมรรค

[๓๙๙] คำว่า ย่อมยังมรรคให้ประชุมลง ความว่า บุคคลย่อมยังมรรคให้ประชุมลงอย่างไร

• บุคคลย่อมยังสัมมาทิฐิให้ประชุมลงด้วยความเห็น
• ยังสัมมาสังกัปปะให้ประชุมลงด้วยความดำริ
• ยังสัมมาวาจาให้ประชุมลงด้วยความแน่นอน
• ยังสัมมากัมมันตะให้ประชุมลงด้วยความที่เกิดขึ้นดี
• ยังสัมมาอาชีวะให้ประชุมลงด้วยความผ่องแผ้ว
• ยังสัมมาวายามะให้ประชุมลงด้วยความประคองไว้
• ยังสัมมาสติให้ประชุมลงด้วยความเข้าไปตั้งไว้
• ยังสัมมาสมาธิให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน

บุคคลนี้ย่อมยังมรรคนี้ให้ประชุมลงในอารมณ์นี้ เพราะเหตุดังนี้นั้นท่านจึงกล่าวว่า ย่อมยังมรรคให้ประชุมลง

คำว่า รู้จักโคจร ฯลฯ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า และแทงตลอดธรรมอันมีความสงบเป็นประโยชน์

การประชุมลงแห่งธรรมทั้งหลาย

[๔๐๐] คำว่า ย่อมยังธรรมทั้งหลายให้ประชุมลง ความว่า บุคคลย่อมยังธรรมทั้งหลายให้ประชุมลง อย่างไร

• บุคคลย่อมยังอินทรีย์ทั้งหลายให้ประชุมลงด้วยความเป็นใหญ่
• ยังพละทั้งหลายให้ประชุมลงด้วยความไม่หวั่นไหว
• ยังโพชฌงค์ทั้งหลายให้ประชุมลงด้วยความเป็นธรรมเครื่องนำออก
• ยังมรรคให้ประชุมลงด้วยความเป็นเหตุ
• ยังสติปัฏฐานให้ประชุมลงด้วยความเข้าไปตั้งไว้
• ยังสัมมัปปธานให้ประชุมลงด้วยความเริ่มตั้ง
• ยังอิทธิบาทให้ประชุมลงด้วยความให้สำเร็จ
• ยังสัจจะให้ประชุมลงด้วยความถ่องแท้
• ยังสมถะให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน
• ยังวิปัสสนาให้ประชุมลงด้วยความพิจารณาเห็น
• ยังสมถะและวิปัสสนาให้ประชุมลงด้วยความมีกิจเป็นอันเดียวกัน
• ยังธรรมเป็นคู่กันให้ประชุมลงด้วยความไม่ล่วงเกินกัน
• ยังสีลวิสุทธิให้ประชุมลงด้วยความสำรวม
• ยังจิตวิสุทธิให้ประชุมลงด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน
• ยังทิฐิวิสุทธิให้ประชุมลงด้วยความเห็น
• ยังวิโมกข์ให้ประชุมลงด้วยความหลุดพ้น
• ยังวิชชาให้ประชุมลงด้วยความแทงตลอด
• ยังวิมุตติให้ประชุมลงด้วยความสละรอบ
• ยังญาณในความสิ้นไปให้ประชุมลงด้วยความตัดขาด
• ยังญาณในความไม่เกิดขึ้นให้ประชุมลงด้วยความเห็นเฉพาะ
• ยังฉันทะให้ประชุมลงด้วยความเป็นมูลเหตุ
• ยังมนสิการให้ประชุมลงด้วยความเป็นสมุฏฐาน
• ยังผัสสะให้ประชุมลงด้วยความประสบ
• ยังเวทนาให้ประชุมลงด้วยความรู้สึก
• ยังสมาธิให้ประชุมลงด้วยความเป็นประธาน
• ยังสติให้ประชุมลงด้วยความเป็นใหญ่
• ยังสติสัมปชัญญะให้ประชุมลงด้วยความเป็นธรรมที่ยิ่งกว่านั้น
• ยังวิมุตติให้ประชุมลงด้วยความเป็นสาระ
• ยังนิพพานอันหยั่งลงในอมตะให้ประชุมลงด้วยความเป็นที่สุด

บุคคลนี้ย่อมยังธรรมเหล่านี้ให้ประชุมลงในอารมณ์นี้ เพราะเหตุดังนี้นั้นท่านจึงกล่าวว่า ย่อมยังธรรมทั้งหลายให้ประชุมลง

คำว่า รู้จักโคจร ความว่า รู้จักอารมณ์แห่งธรรมนั้นว่าเป็นโคจรแห่งธรรมนั้น รู้จักโคจรแห่งธรรมนั้นว่าเป็นอารมณ์แห่งธรรมนั้น บุคคล ความรู้ ปัญญา

คำว่า สงบ ความว่า อารมณ์ปรากฏเป็นความสงบ จิตไม่ฟุ้งซ่านเป็นความสงบ จิตตั้งมั่นเป็นความสงบ จิตผ่องแผ้วเป็นความสงบ

คำว่า ประโยชน์ ความว่า ธรรมอันไม่มีโทษเป็นประโยชน์ ธรรมอันไม่มีกิเลสเป็นประโยชน์ ธรรมอันมีความผ่องแผ้วเป็นประโยชน์ ธรรมอันประเสริฐเป็นประโยชน์

คำว่า แทงตลอด ความว่า แทงตลอดความที่อารมณ์ปรากฏ แทงตลอดความที่จิตไม่ฟุ้งซ่าน แทงตลอดความที่จิตตั้งมั่น แทงตลอดความที่จิตผ่องแผ้ว เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า และแทงตลอดธรรมมีความสงบเป็นประโยชน์

เล่ม ๓๑ · หน้าปัจจุบัน ๔๓