มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์
ความหมายของชื่อคัมภีร์ “อุปริปณฺณาสก” (อุ-ปะ-ริ-ปัน-นา-สก) มาจากศัพท์บาลี ๒ คำ คือ “อุปริ” แปลว่า เบื้องบน, ท้ายสุด และ “ปัณณาสก” แปลว่า กลุ่ม ๕0 ดังนั้น อุปริปัณณาสก์ จึงหมายถึง “กลุ่ม ๕0 พระสูตรสุดท้าย” ของมัชฌิมนิกาย ซึ่งเป็นปัณณาสก์ที่ ๓ และเป็นหมวดสุดท้ายของคัมภีร์นี้ (ประกอบด้วย ๕๒ พระสูตร ตั้งแต่สูตรที่ ๑0๑-๑๕๒)
ภาพรวมของพระสูตร: อุปริปัณณาสก์เป็นที่รวบรวมพระสูตรที่มีเนื้อหาลึกซึ้งและละเอียดพิสดารอย่างยิ่ง โดยเฉพาะในเรื่องที่เกี่ยวกับการเจริญภาวนาและหลักธรรมขั้นสูง ถือเป็นหมวดสำหรับผู้ที่ต้องการศึกษาการปฏิบัติในระดับที่สูงขึ้นไป พระสูตรเด่นในหมวดนี้ที่นักปฏิบัติภาวนารู้จักกันเป็นอย่างดี ได้แก่
- อานาปานสติสูตร (ม. ๑๑๘): “พระสูตรว่าด้วยสติกำหนดลมหายใจ” เป็นพระสูตรที่เป็นดั่งคัมภีร์แม่บทของการเจริญอานาปานสติอย่างสมบูรณ์ที่สุด ทรงแสดงว่าการเจริญอานาปานสติเพียงอย่างเดียว สามารถทำให้สติปัฏฐาน ๔, โพชฌงค์ ๗ บริบูรณ์ และนำไปสู่วิชชาและวิมุตติ (การตรัสรู้) ได้
- กายคตาสติสูตร (ม. ๑๑๙): “พระสูตรว่าด้วยสติอันไปในกาย” เป็นพระสูตรที่อธิบายการเจริญกายานุปัสสนาสติปัฏฐานอย่างละเอียด โดยแจกแจงวิธีการพิจารณากายในแง่มุมต่างๆ เช่น การพิจารณาส่วนประกอบ ๓๒ อย่าง, ธาตุ ๔, และป่าช้า ๙
- จูฬสุญญตสูตร (ม. ๑๒๑) และ มหาสุญญตสูตร (ม. ๑๒๒): “พระสูตรว่าด้วยความว่าง (สุญญตา) อย่างย่อยและอย่างใหญ่” เป็นพระสูตรที่อธิบายหลักธรรมเรื่องสุญญตาอันเป็นหัวใจของปัญญาในพระพุทธศาสนาได้อย่างลึกซึ้ง ว่าด้วยการพิจารณาให้เห็นถึงความว่างจากตัวตนและจากกิเลส
- อินทริยภาวนาสูตร (ม. ๑๕๒): “พระสูตรว่าด้วยการเจริญอินทรีย์” เป็นพระสูตรสุดท้ายของมัชฌิมนิกาย ว่าด้วยการฝึกฝนและควบคุมอินทรีย์ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ในระดับของพระอริยบุคคล เพื่อความสิ้นอาสวะ
ความสำคัญ: อุปริปัณณาสก์มีความสำคัญอย่างยิ่งในฐานะที่เป็นคลังแห่งคู่มือการปฏิบัติกรรมฐานที่ละเอียดและสมบูรณ์ที่สุดหมวดหนึ่งในพระไตรปิฎก พระสูตรสำคัญอย่างอานาปานสติสูตรและกายคตาสติสูตร เป็นหลักฐานและแนวทางที่นักปฏิบัติทั่วโลกยึดถือในการเจริญสติภาวนา นอกจากนี้ พระสูตรที่ว่าด้วยสุญญตายังเป็นการนำเสนอแนวคิดทางปรัชญาขั้นสูงสุดของพระพุทธศาสนาไว้อย่างชัดเจน
