อสุภะ ๑๐

ปริจเฉทที่ ๖

อสุภกัมมัฏฐานนิเทศ

🔅 อสุภะ ๑๐

(๑๐๒) ก็แหละ ในอสุภะอันปราศจากวิญญาณที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในลำดับแห่งกสิณนั้น มี ๑๐ ประการ คือ อุทธุมาตกะ ๑ วินีลกะ ๑ วิปุพพกะ ๑ วิจฉัททกะ ๑ วิกขายิตกะ ๑ วิกขิตตกะ ๑ ปุฬวกะ ๑ อัฏฐิกะ ๑ หตวิกขิตตกะ ๑ โลหิตกะ ๑

๑. อธิบายอุทธุมาตกอสุภะ

อสุภะที่ชื่อว่า อุทธุมาต เพราะเป็นของพองขึ้น โดยที่มันอืดขึ้น ๆ ตามลำดับนับแต่สิ้นชีวิตไป มีอาการเหมือนลูกหนังที่พองขึ้นด้วยลม อุทธุมาต ศัพท์นั่นเอง

ได้รูปเป็นอุทธุมาตก อีกอย่างหนึ่ง อสุภะที่พองขึ้นอย่างน่าเกลียด เพราะเป็นสิ่งที่ปฏิกูล ฉะนั้นจึงชื่อว่า อุทธุมาตก คำว่า อุทธุมาตกะ นี้เป็นชื่อของซากศพเห็นปานดังนั้น แปลว่า ซากศพที่พองอืดขึ้นอย่างหนึ่ง ซากศพที่พองอย่างน่าเกลียดอย่างหนึ่ง

๒. อธิบายวินีลกอสุภะ

อสุภะที่มีสีเขียวคละไปด้วยสีต่าง ๆ เรียกว่า วินิล วินีล ศัพท์นั่นเอง 

ได้รูปเป็น วินีลก แปลว่า อสุภะมีสีเขียวคละไปด้วยสีต่าง ๆ อีกอย่างหนึ่ง อสุภะมีสีเขียวน่าเกลียด เพราะเป็นสิ่งที่ปฏิกูล ฉะนั้นจึงชื่อว่า วินีลก แปลว่า อสุภะมีสีเขียวน่าเกลียด คำว่า วินีลกะ นี้เป็นชื่อของซากศพที่มีสีแดงในที่ ๆ มีเนื้อหนา มีสีขาวในที่ ๆ มันบ่มหนอง และโดยมากมีสีเขียวเป็นดังคลุมผ้าสีเขียวไว้ ในที่ ๆ เขียว

๓. อธิบายวิปุพพกอสุภะ

อสุภะที่เป็นหนองกำลังไหลเยิ้มอยู่ ณ ที่ ๆ มันแตกปริ ชื่อว่า วิปุพพ วิปุพพ ศัพท์นั่นเอง

ได้รูปเป็น วิปุพพก แปลว่า อสุภะที่เป็นหนองไหลเยิ้มอยู่ อีกอย่างหนึ่งอสุภะที่เป็นหนองอย่างน่าเกลียด เพราะเป็นสิ่งที่ปฏิกูล ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิปุพพก แปลว่า อสุภะที่เป็นหนองอย่างน่าเกลียด คำว่า วิปุพพกะ นี้เป็นชื่อของซากศพเห็นปานดังนั้น

๔. อธิบายวิจฉัททกอสุภะ

อสุภะที่แยกจากกันโดยขาดเป็น ๒ ท่อน เรียกว่า วิจฉัทท วิจฉาท ศัพท์นั่นเอง

ได้รูปเป็น วิจฉัททก แปลว่า อสุภะที่ขาดแยกจากกัน อีกอย่างหนึ่ง อสุภะที่ขาดจากกันอย่างน่าเกลียด เพราะเป็นสิ่งที่ปฏิกูล ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิจฉัททก แปลว่า อสุภะที่ขาดจากกันอย่างน่าเกลียด คำว่า วิจฉัททกะ นี้เป็นชื่อของซากศพที่ขาดตรงกลางตัว

๕. อธิบายวิกขายิตกอสุภะ

อสุภะที่สัตว์ทั้งหลายมีสุนัขบ้านและสุนัขป่าเป็นต้นกัดกินโดยอาการต่าง ๆ ตรงนี้บ้างตรงนั้นบ้าง ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิกขายิต วิกขายิต ศัพท์นั่นเอง

ได้รูปเป็น วิกขายตก แปลว่า อสุภะที่สัตว์กัดกินโดยอาการต่าง ๆ อีกอย่างหนึ่ง อสุภะที่ถูกสัตว์กัดกินอย่างน่าเกลียด เพราะเป็นสิ่งที่ปฏิกูล ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิกขายตก แปลว่า อสุภะที่ถูกสัตว์กัดกินอย่างน่าเกลียด คำว่า วิกขายตกะ นี้เป็นชื่อของซากศพเห็นปานดังนั้น

๖. อธิบายวิกขิตตกอสุภะ

อสุภะที่ทิ้งกระจายอยู่ ชื่อว่า วิกขิตต วิกขิตต ศัพท์นั่นเอง

ได้รูปเป็น วิกขิตตก แปลว่า อสุภะที่ทิ้งกระจายอยู่ อีกอย่างหนึ่ง อสุภะที่ทิ้งกระจายอยู่อย่างน่าเกลียด เพราะเป็นสิ่งที่ปฏิกูล ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิกขิตตก แปลว่า อสุภะที่ทิ้งกระจายอยู่อย่างน่าเกลียด คำว่า วิกขิตตกะ นี้เป็นชื่อของซากศพที่ทิ้งไว้ ณ ที่นั้น ๆ อย่างนี้ คือ มืออยู่ทางหนึ่ง เท้าอยู่ทางหนึ่ง ศีรษะอยู่ทางหนึ่ง

๗. อธิบายหตวิกขิตตกอสุภะ

อสุภะนั้นถูกฟันด้วย ทิ้งกระจายอยู่โดยนัยก่อนนั่นแลด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า หตวิกขิตตก แปลว่า อสุภะที่ถูกฟันและทิ้งกระจายอยู่ 

คำว่า หตวิกขิตตกะ นี้เป็นชื่อของซากศพที่ถูกฟันด้วยศัสตราที่องค์อวัยวะทั้งหลายโดยอาการดังกากบาท (ถูกฟันยับเหมือนรอยตีนกา) แล้วทิ้งกระจายอยู่โดยนัยดังกล่าวแล้ว

๘. อธิบายโลหิตกอสุภะ

อสุภะที่มีโลหิตเกลื่อนกลาดเรี่ยราดไป คือไหลออกตรงนี้บ้างตรงโน้นบ้าง ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลหิตก แปลว่า อสุภะที่มีโลหิต คำว่า โลหิตกะ นี้เป็นชื่อของซากศพที่เปรอะเปื้อนไปด้วยโลหิตซึ่งไหลออกอยู่

๙. อธิบายปุฬวกอสุภะ

หนอนทั้งหลายเรียกว่า ปุฬวา หนอนทั้งหลายเกลื่อนกลาดอยู่ในอสุภะนั้น เหตุนั้น อสุภะนั้นจึงชื่อว่า ปุฬวก แปลว่า อสุภะมีหนอนเกลื่อนกลาด คำว่า ปุฬวกะ นี้เป็นชื่อของซากศพที่เต็มไปด้วยหนอน

๑๐. อธิบายอัฏฐิกอสุภะ

อฏฐิ ศัพท์ที่แปลว่ากระดูกนั้นเอง ได้รูปเป็น อฏฐิก แปลว่า อสุภะที่เป็นกระดูก อีกอย่างหนึ่ง อสุภะที่เป็นกระดูกอย่างน่าเกลียด เพราะเป็นสิ่งที่ปฏิกูล ฉะนั้นจึงชื่อว่า อฏฐิก แปลว่า อสุภะที่เป็นกระดูกอย่างน่าเกลียด คำว่า อัฏฐิกะ นี้เป็นชื่อของอสุภะที่เป็นกระดูกท่อนเดียวแม้ในโครงกระดูก

อนึ่ง คำทั้งหลายมีคำว่า อุทธุมาตก เป็นต้นนี้ เป็นชื่อของนิมิตทั้งหลายที่ เกิดขึ้น เพราะอาศัยอุทธุมาตกอสุภะเป็นต้นเหล่านี้ก็ได้ เป็นชื่อของฌานทั้งหลายที่ โยคีบุคคลได้แล้วในนิมิตทั้งหลายก็ได้