[๗๗]
ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดซึ่งธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง ชื่อว่าสุตมยญาณปัญญาที่เกิดจากการสดับตรับฟังและการทรงจำธรรมอย่างไร ฯ
- ธรรมอย่างหนึ่งควรทำให้แจ้ง คือ เจโตวิมุติความหลุดพ้นแห่งจิตจากราคะ ด้วยอำนาจแห่งสมาธิอันไม่กำเริบ
- ธรรม ๒ ควรทำให้แจ้ง คือ วิชชาความรู้แจ้ง, ปัญญาที่รู้แจ้งเห็นจริงในสัจธรรม ๑ วิมุตติความหลุดพ้นจากกิเลสและกองทุกข์ ๑
- ธรรม ๓ ควรทำให้แจ้ง คือ วิชชาความรู้แจ้ง, ปัญญาที่รู้แจ้งเห็นจริงในสัจธรรม ๓
- ธรรม ๔ ควรทำให้แจ้ง คือ สามัญญผล ๔
- ธรรม ๕ ควรทำให้แจ้ง คือ ธรรมขันธ์ ๕
- ธรรม ๖ ควรทำให้แจ้ง คือ อภิญญาความรู้ยิ่ง, ปัญญาชั้นสูงที่รู้แจ้งแทงตลอดในธรรม ๖
- ธรรม ๗ ควรทำให้แจ้ง คือ กำลังของพระขีณาสพพระผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว หมายถึง พระอรหันต์ ๗
- ธรรม ๘ ควรทำให้แจ้ง คือ วิโมกข์ ๘
- ธรรม ๙ ควรทำให้แจ้ง คือ อนุปุพพนิโรธความดับสนิทแห่งทุกข์และกิเลส หรือความดับไปแห่งธรรมทั้งปวง ๙
- ธรรม ๑๐ ควรทำให้แจ้ง คือ อเสกขธรรม ๑๐ ฯ
[๗๘]
ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรทำให้แจ้ง ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงควรทำให้แจ้ง คือ อะไร คือ จักษุ รูป จักษุวิญญาณการรู้แจ้งอารมณ์ หรือ การประชุมรวมกันแห่งจิต สภาวะที่ทำหน้าที่รู้แจ้งอารมณ์ต่างๆ จักษุสัมผัส สุขเวทนาความรู้สึกสบายกาย สบายใจ, ความเสวยอารมณ์สุข ทุกขเวทนาความรู้สึกเจ็บปวด ลำบากกาย หรือทนได้ยาก หรือแม้อทุกขมสุขเวทนาความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หรือความรู้สึกเฉยๆ (อุเบกขาเวทนา) ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ควรทำให้แจ้งทุกอย่าง หู เสียง ฯลฯ จมูก กลิ่น ฯลฯ ลิ้น รส ฯลฯ กาย โผฏฐัพพะอารมณ์หรือสิ่งที่สัมผัสได้ด้วยกาย เช่น เย็น ร้อน อ่อน แข็ง ฯลฯ ใจ ธรรมารผู้ขัดขวางความดี เครื่องเหนี่ยวรั้งจิตใจให้ตกอยู่ในอำนาจกิเลสและวัฏฏะมณ์ มโนวิญญาณการรู้แจ้งอารมณ์ หรือ การประชุมรวมกันแห่งจิต สภาวะที่ทำหน้าที่รู้แจ้งอารมณ์ต่างๆ มโนสัมผัส สุขเวทนาความรู้สึกสบายกาย สบายใจ, ความเสวยอารมณ์สุข ทุกขเวทนาความรู้สึกเจ็บปวด ลำบากกาย หรือทนได้ยาก หรือแม้อทุกขมสุขเวทนาความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หรือความรู้สึกเฉยๆ (อุเบกขาเวทนา)ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ควรทำให้แจ้งทุกอย่าง ฯ
พระโยคาวจรผู้ประกอบความเพียรในทางธรรม, ผู้ปฏิบัติวิปัสสนาหรือสมถะเมื่อพิจารณาเห็นรูป ย่อมทำให้แจ้งโดยทำให้เป็นอารมณ์ เมื่อพิจารณาเห็นเวทนาการเสวยอารมณ์, ความรู้สึกสุข ทุกข์ หรือไม่สุขไม่ทุกข์ ... เมื่อพิจารณาเห็นสัญญา ... เมื่อพิจารณาเห็นสังขาร ... เมื่อพิจารณาเห็นวิญญาณการรู้แจ้งอารมณ์ หรือ การประชุมรวมกันแห่งจิต สภาวะที่ทำหน้าที่รู้แจ้งอารมณ์ต่างๆ ... เมื่อพิจารณาเห็นจักษุ ... เมื่อพิจารณาเห็นชราและมรณะความตาย, การแตกทำลายแห่งขันธ์ ... เมื่อพิจารณาเห็นนิพพานสภาพที่ดับกิเลสและกองทุกข์สิ้นเชิง, ธรรมอันเป็นเป้าหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนาอันหยั่งลงในอมตะสภาพที่ไม่จุติและไม่เกิด หมายถึงพระนิพพานด้วยอรรถว่าเป็นที่สุด ย่อมทำให้แจ้งโดยทำให้เป็นอารมณ์ ธรรมใดๆ เป็นธรรมอันทำให้แจ้งแล้ว ธรรมนั้นๆ ย่อมเป็นธรรมอันถูกต้องแล้ว ฯ
ชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้นๆ ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถรู้ว่าชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง ชื่อว่าสุตมยญาณปัญญาที่เกิดจากการสดับตรับฟังและการทรงจำธรรม ฯ
ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว คือ เครื่องรู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความตั้งอยู่ ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความวิเศษ ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนชำแรกกิเลส ชื่อว่าสุตมยญาณปัญญาที่เกิดจากการสดับตรับฟังและการทรงจำธรรม ฯ
