ธรรมสุตตะ

ปริจเฉทที่ ๘ อนุสสติกัมมัฏฐานนิเทศ

๑. มรณานุสสติกถา

[๑๖๗] บัดนี้ ถึงวาระแสดงการเจริญต่อจากเทวดานุสสตินี้ไป ในนั้น คำว่า มรณะความตาย, การแตกทำลายแห่งขันธ์ ได้แก่ ความขาดแห่งที่เนื่องอยู่ในอันเดียว ก็ กล่าวคือแห่งวัฏฏทุกข์ของทั้งหลาย กล่าวคือความแตกดับชั่วขณะแห่งสังขารทั้งหลาย และสมมติ ได้ในคำว่าต้นไม้ตาย โลหะตาย ดังนี้เป็นต้น ทั้ง ๓ อย่างนั้น ไม่ประสงค์เอาในนี้

ก็แหละ ที่ประสงค์เอานั้นมี ๒ อย่างคือ กาลมรณะการตายตามกาลเวลา ด้วยการสิ้นบุญหรือสิ้นอายุขัย ๑ อกาลมรณะการตายก่อนถึงเวลาอันควร ด้วยกรรมตัดรอนหรืออุบัติเหตุ ๑ ใน ๒ อย่างนั้น ย่อมมีด้วยการสิ้นบุญ หรือการสิ้นอายุ หรือด้วยการสิ้นทั้ง ๒ อย่าง ย่อมมีด้วยอำนาจกรรมที่เขาตัดรอนกรรม

ในเหล่านั้นก็ใดแม้เมื่อความพร้อมมูลแห่งปัจจัยที่เป็นเหตุสืบต่ออายุยังมีอยู่ ก็ย่อมมีได้ เพราะความที่กรรมอันเป็นเหตุต่อมีวิบากสุกงอมสิ้นเชิงแล้ว นี้ชื่อว่าด้วยการสิ้นบุญ ใดย่อมมีด้วยการสิ้นอายุซึ่งมี ๑๐๐ ปี เป็นกำหนดเหมือนอายุของคนทุกวันนี้ เพราะไม่มีสมบัติคือ คติ, กาล และอาหารเป็นต้น นี้ชื่อว่าด้วยการสิ้นอายุ ส่วนใดย่อมมีแก่เหล่าสัตว์ผู้มีสันดานอันกรรมที่สาถจะให้เคลื่อนจากฐานในทันทีเข้ามาตัดรอน เหมือนอย่างทุสิและกลาพุราชเป็นต้น หรือย่อมมีแก่เหล่าสัตว์ผู้มีสันดานขาดไปด้วยความพยายามมีการนำศัสตรามา (ประหาร) เป็นต้น ด้วยอำนาจกรรมปางก่อน นี้ชื่อว่า ทั้งหมดนั้น สงเคราะห์ด้วยความขาดแห่ง

การระลึกถึง กล่าวคือ ความขาดแห่ง ด้วยประการดังกล่าวมานี้ ชื่อว่า

[๑๖๘] อันผู้ประสงค์จะเจริญนั้น ไปในที่ลับอยู่ พึงให้เป็นไปว่า จักมี จักขาด หรือว่า ตาย ตาย ดังนี้ เพราะว่าเมื่อยังให้เป็นไปโดยไม่แยบคาย เวลาระลึกถึงความตายของคนที่ชอบกันจะเกิดความโศกเศร้า ดุจเวลาดาผู้บังเกิดเกล้าระลึกถึงความตายของบุตรที่รักฉะนั้น เวลาที่ระลึกถึงความตายของคนที่ไม่ชอบกันจะเกิดความ ดุจคนมีเวรกันระลึกถึงความตายของคนที่มีเวรกันฉะนั้น เวลาระลึกถึงความตายของคนที่เป็นกลาง ๆ จะไม่เกิดความสลดใจดุจสัปเหร่อเห็นซากคนตายฉะนั้น เวลาระลึกถึงความตายของตนจะเกิดความสะดุ้งหวาดกลัวดุจคนที่มีขลาดเพราะเห็นเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบฉะนั้น

ความเกิดขึ้นแห่งความโศกเป็นต้นแม้ทั้งหมดนั้น ย่อมมีแก่ผู้ปราศจากสติ, และญาณ เพราะเหตุนั้น เห็นสัตว์ที่ถูกฆ่าตายและตายเองในที่นั้น ๆ แล้ว พึงพิจารณาถึงความตายของหมู่สัตว์ที่ตายไปซึ่งมีสมบัติที่ตนเคยเห็นมา ประกอบสติ, และญาณ แล้วยังให้เป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า มรณ์ ภวิสุสติ ความตายจักมี ดังนี้ ด้วยว่า เมื่อให้เป็นไปอย่างนั้น ชื่อว่าให้เป็นไป อธิบายว่าให้เป็นไปโดยอุบาย จริงอยู่ สำหรับบางพวกที่ยังให้เป็นไปอยู่อย่างนั้นนั่นแล นิวรณกิเลสทั้งหลายย่อมระงับลง สติมีเป็นอารมณ์ย่อมตั้งมั่น กัมมัฏฐานขึ้นถึงทีเดียวก็เป็นได้

[๑๖๙] ส่วนผู้ไม่มีกัมมัฏฐานถึงด้วยอาการเพียงเท่านี้ พึงระลึกถึงความตายโดยอาการ ๘ อย่างเหล่านี้ คือ :
๑. โดยปรากฏเหมือนเพชฌฆาต
๒. โดยวิบัติจากสมบัติ
๓. โดยนำมาเปรียบเทียบ
๔. โดยเป็นกายสาธารณะแก่หมู่หนอนจำนวนมาก
๕. โดยอายุทุพลภาพ
๖. โดยไม่มีเครื่องหมาย
๗. โดยมีกำหนดระยะกาล
๘. โดยมีขณะเล็กน้อย

๑. อธิบายโดยปรากฏเหมือนเพชฌฆาต

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วธกปจจุปฏธานโต แปลว่า โดยปรากฏเหมือนเพชฌฆาต พึงระลึกว่า เปรียบเหมือนเพชฌฆาตคิดจะตัดศีรษะผู้นี้ ฉวยดาบจ่ออยู่ที่คอยืนประชิดตัวอยู่ฉันใด แม้ความตายก็ปรากฏเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุไร ? เพราะมาพร้อมกับความเกิดและเพราะเป็นเครื่องบั่นทอนชีวิต อุปมาเหมือนดอกเห็ดหัวงูตูม ๆ ย่อมดันเอาฝุ่นติดหัวขึ้นมาพร้อมฉันใด สัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมพาเอาความแก่และความตายมาเกิดด้วย จริงอย่างนั้น จิตของสัตว์เหล่านั้นก็ถึงความแก่ถัดแต่เกิดขึ้นมาทีเดียว แล้วก็แตกดับไปพร้อมกับด้วยขันธ์อันเป็นตัวประกอบ ดังศิลาตกจากยอดเขาแตกกระจายไปฉะนั้น

ความตายที่มีประจำทุกขณะดังกล่าวมาฉะนี้ อันดับแรกมาพร้อมกับความเกิด แต่เพราะสัตว์เกิดมาแล้วต้องตายเป็นเที่ยงแท้ แม้ความตายที่ประสงค์เอาในนี้ก็จัดว่ามาพร้อมกับความเกิด เพราะเหตุนั้น สัตว์นี้ตั้งแต่เวลาที่เกิดมาก็เดินบ่ายหน้าต่อความตาย มิได้หวนกลับมาเลยแม้สักน้อยเดียว เปรียบดังพระอาทิตย์โผล่ขึ้นมาแล้วก็บ่ายหน้าต่อที่ตกไปท่าเดียว มิได้กลับมาหาที่ ๆ ไปแล้วนั้น ๆ แม้สักน้อยหนึ่ง หรือมิฉะนั้น เปรียบเหมือนสายน้ำเล็ก ๆ ที่ไหลลงจากภูเขามีกระแสเชี่ยว มีปกติพัดเอาสิ่งพอที่จะพัดไปได้ ย่อมไหลรุดไปท่าเดียว มิได้หวนกลับแม้สักน้อยหนึ่ง ฉะนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า :

“สัตว์อยู่ในครรภ์เพียงคืนเดียวซึ่งเป็นคืนแรก ย่อมบ่ายหน้าไป (สู่ความตาย) เหมือนเมฆฝนตั้งขึ้นแล้ว ก็ย่อมเคลื่อนไปเรื่อยไป ไม่หวนกลับมา” ดังนี้

ก็เมื่อสัตว์นั้นบ่ายหน้าไปอยู่อย่างนี้ ความตายเท่านั้นย่อมใกล้เข้ามา เหมือนอย่างความเหือดแห้งไปแห่งแม่น้ำน้อยอันถูกแดดแผดเผาในฤดูร้อน และเหมือนอย่างความหล่นผลอยแห่งผลไม้ทั้งหลายที่มีขั้วอันรสแห่งอาโปธาตุซาบซึมแล้วในเวลาเช้า ดุจความแตกแห่งภาชนะดินทั้งหลายที่ถูกทุบด้วยไม้ค้อน และความเหือดแห้งไปแห่งหยาดน้ำค้างทั้งหลายที่ต้องแสงพระอาทิตย์แผดเผาฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า :

“วันและคืนล่วงไป ชีวิตพลอยดับไปด้วย อายุของสัตว์ค่อยสิ้นไป ดังน้ำแห่งแม่น้ำน้อยค่อยแห้งไป ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดมาแล้ว ย่อมมีภัยแต่ความตายเป็นเที่ยงแท้แน่นอน ดุจผลไม้ทั้งหลายที่สุกแล้วย่อมมีภัยแต่ความหล่นในเวลาเช้า ฉะนั้น อนึ่ง เหมือนภาชนะดินที่ช่างหม้อทำขึ้น ทั้งเล็กทั้งใหญ่ ทั้งสุกทั้งดิบ ทุกอย่างล้วนมีความแตกเป็นที่สุด ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็เป็น ฉันนั้น หยาดน้ำค้างที่ยอดหญ้า พอพระอาทิตย์ขึ้นไปก็ตกไป ฉันใด อายุของสัตว์ทั้งหลายก็เป็น ฉันนั้น คุณแม่จ๋า คุณแม่อย่าห้ามผมเลย ความตายมาพร้อมกับความเกิด ประดุจเพชฌฆาตที่เงื้อดาบ ด้วยประการฉะนี้”

อนึ่ง ความตายนี้นั้นย่อมคร่าเอาชีวิตถ่ายเดียว ครั้นคร่าเอาไปแล้วก็มิได้ปล่อยให้กลับคืนมา ดังเพชฌฆาตกวัดแกว่งดาบอยู่ที่คอฉะนั้น เพราะเหตุนั้น แม้ความตายจึงชื่อว่าปรากฏดังเพชฌฆาตเงื้อดาบ เพราะมาพร้อมกับความเกิดและเพราะคร่าชีวิตไป ดังนี้แล พึงระลึกถึงความตายโดยปรากฏดังเพชฌฆาต ด้วยประการฉะนี้

๒. อธิบายโดยวิบัติจากสมบัติ

[๑๗๐] คำว่า โดยวิบัติจากสมบัติ มีอธิบายว่า ขึ้นชื่อว่าสมบัติในโลกนี้ย่อมงดงามอยู่ได้ชั่วเวลาที่วิบัติยังไม่ครอบงำ แต่ขึ้นชื่อว่าสมบัติจะถึงพ้นความวิบัติดำรงอยู่ได้หามีไม่ จริงอย่างนั้น

“แม้พระเจ้าอโศกมหาราช ทรงปกครองแผ่นดินทั้งสิ้น ทรงสละพระราชทรัพย์ตั้งร้อยโกฏิ ทรงเป็นผู้มีความสุขในบั้นปลาย ถึงความเป็นใหญ่แห่งวัตถุเพียงผลมะขามป้อมครึ่งผลด้วยทั้งเรือนร่างนั่นแล แม้เมื่อท้าวเธอทรงสิ้นบุญแล้ว พระองค์ก็ทรงบ่ายพระพักตร์ ต่อ ก็ต้องมาถึงซึ่งความโศกเศร้า”

อีกอย่างหนึ่ง ความไม่มีโรคแม้ทั้งหมดมีความเจ็บไข้เป็นที่สุด ความเป็นหนุ่มทั้งหมดมีความแก่เป็นที่สุด ชีวิตทั้งหมดมีความตายเป็นที่สุด ทั้งหมดนั่นแลถูกติดตาม ถูกชราไล่ตาม ถูกพยาธิครอบงำ ถูกดักสังหาร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า :

“ภูเขาใหญ่อันล้วนแล้วด้วยหินสูงจรดฟ้ากลิ้งบดมาทั้ง ๔ ทิศโดยรอบ แม้ฉันใด ความแก่และความตายก็ฉันนั้น ย่อมครอบงำสัตว์ทั้งหลาย คือพวกกษัตริย์ พวกพราหมณ์ในทางพุทธศาสนาหมายถึง พระขีณาสพ หรือผู้ลอยบาปแล้ว ผู้หมดกิเลส พวกแพศย์ พวกศูทร พวกคนจัณฑาลคนนอกวรรณะที่มีสถานะทางสังคมต่ำสุดในสังคมอินเดียโบราณและพวกปุกกุสะ ไม่เว้นใคร ๆ ย่อมย่ำยีทั่วไปทั้งหมดเลย ณ ที่นั้น พื้นที่สำหรับพลช้างก็ไม่มี สำหรับพลม้าก็ไม่มี สำหรับพลรถก็ไม่มี สำหรับพลเดินเท้าก็ไม่มี และใคร ๆ ไม่อาจชนะได้ด้วยมนต์หรือด้วยทรัพย์

วิบัติคือความตาย เป็นที่สุดแห่งสมบัติคือชีวิต เมื่อจะกำหนดถึงภาวะที่ชีวิตมีความตายเป็นที่สุดนั้น พึงระลึกถึงความตายโดยอาการวิบัติแห่งสมบัติ ด้วยประการฉะนี้

๓. อธิบายโดยนำมาเปรียบเทียบ

[๑๗๑] คำว่า โดยนำมาเปรียบเทียบ ความว่า โดยนำเข้ามาเปรียบเทียบกับตนพร้อมทั้งคนอื่น ๆ ในข้อนั้นมีอธิบายดังนี้ พึงระลึกถึงความตายโดยเปรียบเทียบกับอาการ ๗ อย่างคือ
๑. โดยความเป็นผู้มียศใหญ่
๒. โดยความเป็นผู้มีบุญมาก
๓. โดยความเป็นผู้มีกำลังมาก
๔. โดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก
๕. โดยความเป็นผู้มีปัญญามาก
๖. โดยความเป็น
๗. โดยความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

(๑) อธิบายโดยความเป็นผู้มียศใหญ่
ถามว่า พึงเปรียบเทียบอย่างไร? แก้ว่า พึงเปรียบเทียบอย่างนี้ว่า ขึ้นชื่อว่า ความตายนี้ตกต้องอย่างไม่ขวยเขินเบื้องบนแม้แห่งท่านผู้มียศใหญ่คือมีบริวารมาก มีทรัพย์และพาหนะพรั่งพร้อม แม้กระทั่งท้าวมหาสมมต, พระเจ้ามันธาตุ, พระเจ้ามหาสุทัสสนะและพระเจ้าทัฬหเนมิ ก็เหตุไฉนเล่า ความตายจึงจักไม่ตกต้อง ณ เบื้องบนแห่งเรา ท่านผู้มียศใหญ่ทั้งหลายเป็นท้าวพญาผู้ประเสริฐเช่น ท้าวมหาสมมตเป็นต้น แม้ท่านเหล่านั้นยังถึงซึ่งอำนาจแห่งความตาย จะป่วยกล่าวไปไยในคนทั้งหลายเช่นเราเล่า พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นผู้มียศใหญ่ดังว่ามานี้เป็นอันดับแรก

(๒) อธิบายโดยความเป็นผู้มีบุญมาก
พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นผู้มีบุญมากอย่างไร ? พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นผู้มีบุญมากอย่างนี้ว่า เศรษฐีเหล่านี้คือ โชติกเศรษฐี เศรษฐี อุคคเศรษฐี เมณฑกเศรษฐี ปุณณกเศรษฐี และเศรษฐีอื่น ๆ ที่ลือกระฉ่อนว่าเป็นผู้มีบุญมากในโลก ท่านเหล่านั้นทั้งหมด ยังถึงซึ่งความตาย จะป่วยกล่าวไปไยถึงคนทั้งหลายเช่นเราเล่า

(๓) อธิบายโดยความเป็นผู้มีกำลังมาก
พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นผู้มีกำลังมากอย่างไร? พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นผู้มีกำลังมากอย่างนี้ว่า พระวาสุเทพ พระพลเทพ พระภีมเสน พระยุธิฏฐิละ แม้นักมวยปล้ำใหญ่ชื่อว่าจานุระ ก็ไปแล้วสู่อำนาจแห่งความตาย แต่ท่านเหล่านั้นผู้ลือกระฉ่อนโลกว่าเป็นผู้มีกำลังมากถึงอย่างนี้ ทุกท่านก็ถึงซึ่งความตาย จะป่วยกล่าวไปไยในคนทั้งหลายเช่นเราเล่า

(๔) อธิบายโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก
พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มากอย่างไร ? พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้ว่า พระอัครสาวกที่สองเป็นผู้ประเสริฐกว่าบรรดาท่านผู้มีฤทธิ์ทั้งหลาย ได้ยังเวชยันต์ปราสาทให้หวั่นไหว ด้วยอวัยวะเพียงนิ้วหัวแม่เท้า แม้ท่านก็ยังเข้าปากของความตายอันน่าสะพึงกลัวไปพร้อมด้วยฤทธิ์ทั้งหลาย เสมือนมฤคเข้าสู่ปากแห่งราชสีห์ จะป่วยกล่าวไปไยในคนทั้งหลายเช่นเราเล่า

(๕) อธิบายโดยความเป็นผู้มีปัญญามาก
พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นผู้มีปัญญามากอย่างไร ? พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นผู้มีปัญญามากอย่างนี้ว่า ยกเว้นพระโลกนาถเจ้าเสีย สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีอยู่ สัตว์นั้นว่าโดยปัญญาย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่ง พระอัครสาวกที่หนึ่งได้มีปัญญามากถึงอย่างนี้ ยังถึงซึ่งอำนาจแห่งความตาย จะป่วยกล่าวไปไยในคนทั้งหลายเช่นเราเล่า

(๖) อธิบายโดยความเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ธรรมเฉพาะตนเอง แต่ไม่ได้ตั้งศาสนาเพื่อสอนผู้อื่นเป็นวงกว้าง
พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นอย่างไร? พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นอย่างนี้ว่า แม้พุทธบุคคลเหล่านั้นทำการย่ำยีศัตรูคือกิเลสทั้งปวงด้วยพลังคือปัญญาและวิริยะของตน ๆ ได้บรรลุปัจเจก เป็นผู้ตรัสรู้เอง มีอาการดัง แม้ท่านเหล่านั้นยังไม่พ้นจากความตาย ก็ไฉนเราจักพ้นเล่า ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่อาศัยนิมิตนั้น ๆ พิจารณาอยู่ เป็นพระด้วยเดชแห่งญาณ บรรลุพระเป็นที่สิ้น มีอุปมาเสมือน เพราะท่านอยู่ในความประพฤติโดดเดี่ยว แม้ท่านเหล่านั้นก็หาล่วงพ้นความตายไปได้ไม่ จะป่วยกล่าวไปไยในคนทั้งหลายเช่นเราเล่า พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นด้วยอาการอย่างนี้

(๗) อธิบายโดยความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างไร ? พึงระลึกถึงความตายโดยความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างนี้ว่า : พระผู้มีพระภาค แม้นั้นใด มีพระอันวิจิตรไปด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ซึ่งประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ มีพระธรรมกายอันสำเร็จด้วยพระคุณรัตนะมีเป็นต้นอันบริสุทธิ์ด้วยอาการทั้งปวง ทรงถึงฝั่งแห่งความเป็นผู้มียศใหญ่ ความเป็นผู้มีบุญมาก ความเป็นผู้มีกำลังมาก ความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก และความเป็นผู้มีปัญญามากหาผู้เสมอมิได้ ไม่มีผู้เทียบเท่า ไม่มีผู้เปรียบปาน ไม่มีบุคคลจะเทียมทัน เป็นตรัสรู้เองโดยชอบ แม้พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นก็ยังทรงระงับโดยพลัน เพราะการตกลงแห่งหยาดฝนคือ เปรียบดังกองแห่งเพลิงใหญ่ดับไปเพราะฝนตกรดฉะนั้น อันความตายนั่นใดมาสู่อำนาจของพระผู้มีพระภาค ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้มีอานุภาพมากอย่างนี้ โดยไม่ต้องกลัว โดยไม่ต้องละอาย ไฉนเล่า ? เจ้าความตายนี้นั้น อันไร้ความอายปราศจากความกลัว มุ่งแต่จะย่ำยีสัตว์ทุกถ้วนหน้า จักไม่มาครอบงำสัตว์เช่นเราเล่า

เมื่อนั้น น้อมตนเข้าไปเปรียบเทียบกับคนอื่น ซึ่งเพียบพร้อมด้วยความเป็นใหญ่ มีความเป็นผู้มียศใหญ่เป็นต้น โดยภาวะคือความเป็นผู้มีความตายเสมอกันอย่างนี้แล้ว ระลึกไปว่า ความตายจักมีแม้แก่เรา ดุจมีแก่สัตว์วิเศษเหล่านั้น ดังนี้ กัมมัฏฐานย่อมถึงอุปจารแล ระลึกถึงความตาย โดยนำมาเปรียบเทียบ ด้วยประการฉะนี้

๔. อธิบายโดยเป็นกายสาธารณะแก่หมู่หนอนจำนวนมาก

[๑๗๒] คำว่า โดยเป็นกายสาธารณะแก่หมู่หนอนจำนวนมาก มีอธิบายว่า กายนี้สาธารณะทั่วไปแก่สัตว์ทุกจำพวก คือ อันดับแรกก็เป็นกายทั่วไปแก่หมู่หนอน ๘๐ ครอก ในหมู่หนอนเหล่านั้น พวกสัตว์ที่อาศัยผิวหนังก็กัดกินผิวหนัง จำพวกที่อาศัยหนังก็กัดกินหนัง จำพวกที่อาศัยเนื้อก็กัดกินเนื้อ จำพวกที่อาศัยเอ็นก็กัดกินเอ็น จำพวกที่อาศัยกระดูกก็กัดกินกระดูก จำพวกที่อาศัยเยื่อในกระดูกก็กัดกินเยื่อในกระดูก มันเกิด, แก่, ตาย, ถ่ายอุจจาระ, ปัสสาวะอยู่ในกายนั้นเอง และร่างกายก็นับว่าเป็นเรือนคลอด เป็นโรงพยาบาล เป็นสุสาน เป็นส้วม เป็นรางปัสสาวะของพวกมัน อันว่าร่างกายนี้นั้น เพราะความกำเริบแห่งหมู่หนอนแม้เหล่านั้น ก็ถึงซึ่งความตายได้ประการหนึ่งเป็นแท้

อนึ่ง กายนี้ย่อมทั่วไปแก่ปัจจัยแห่งความตาย เฉพาะที่เป็นภายในได้แก่โรคหลายชนิด และที่เป็นภายนอกได้แก่งูและแมลงป่องเป็นต้น เหมือนอย่างที่สาธารณะทั่วไปแก่หมู่หนอน ๘๐ ครอกฉะนั้น อนึ่ง เปรียบดังอาวุธต่าง ๆ เช่น หอกแทง หอกซัด และก้อนหินเป็นต้น อันมาแต่ทิศทั้งปวงตกประดังลงที่เป้าที่เขาตั้งไว้ในหนทางใหญ่ ๔ แพร่ง ฉันใด อันตรายทุกอย่างย่อมตกประดังลง แม้ในกาย ก็ฉันนั้น กายนี้นั้น ย่อมถึงความตาย เป็นเที่ยงแท้เพราะอันตรายเหล่านั้นตกประดังลง

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยคำสั่งสอนและข้อบัญญัติของพระพุทธศาสนานี้ เมื่อกลางวันผ่านไปแล้วกลางคืนย่างเข้ามา ย่อมพิจารณาเห็นอย่างนี้ว่า เหตุแห่งความตายของเรามีมากแล คืองูจะพึงกัดเรา แมลงป่องจะพึงต่อยเรา หรือตะขาบจะพึงกัดเรา เราจะพึงตาย เพราะเหตุนั้น นั่นจะพึงเป็นอันตรายแก่เรา มิฉะนั้นเราพึงจะพลาดล้มลง หรือภัตที่เราบริโภคแล้วพึงเสียไป น้ำดีของเราพึงกำเริบก็ได้ เสมหะของเราพึงกำเริบก็ได้ มิใช่แต่เท่านั้น ลมมีพิษดังศัสตราจะพึงกำเริบแก่เราก็ได้ เราจะต้องตาย เพราะเหตุนั้น นั่นจะพึงเป็นอันตรายแก่เรา”

พึงระลึกถึงความตายโดยเป็นกายสาธารณะแก่หมู่หนอนจำนวนมาก ด้วยประการฉะนี้

๕. อธิบายโดยอายุทุพลภาพ

[๑๗๓] คำว่า อายุทุพลภาพ อธิบายว่า ธรรมดาว่าอายุนั้นไม่แข็งแรง อ่อนแอ จริงอย่างนั้น ชีวิตของเหล่าสัตว์เนื่องด้วยลมหายใจออกและลมหายใจเข้า เนื่องด้วยอิริยาบถ เนื่องด้วยความเย็นและความร้อน เนื่องด้วยมหา และเนื่องด้วยอาหาร ชีวิตนี้นั้นเมื่อได้ภาวะความเป็นไปสม่ำเสมอแห่งลมหายใจออกและลมหายใจเข้านั่นแหละ จึงเป็นไปได้ แต่เมื่อลมทางจมูกที่ออกไปข้างนอกไม่กลับเข้าไปข้างในก็ดี ที่เข้าไปแล้วไม่ออกมาก็ดี บุคคลย่อมได้ชื่อว่าตาย

ชีวิตเมื่อได้ภาวะความเป็นไปสม่ำเสมอแม้แห่งอิริยาบถทั้ง ๔ นั้นแหละจึงเป็นไปได้ แต่เพราะความที่อิริยาบถใดอิริยาบถหนึ่งเกินประมาณ อายุสังขารย่อมขาด ชีวิตที่ได้ภาวะความเป็นไปสม่ำเสมอแม้แห่งความเย็นและความร้อนนั่นแหละ จึงเป็นไปได้ แต่เมื่อบุคคลถูกความเย็นจัดก็ดี ถูกความร้อนจัดก็ดีครอบงำ ย่อมวิบัติ ชีวิตเมื่อได้ภาวะความเป็นไปสม่ำเสมอแม้แห่งมหารูปนั่นแหละจึงเป็นไปได้ แต่เพราะปฐวีธาตุหรืออาโปธาตุเป็นต้นธาตุใดธาตุหนึ่งกำเริบ บุคคลแม้สมบูรณ์ด้วยกำลังก็ยังเป็นคนมีกายแข็งกระด้างได้หรือมีกายเน่าเปรอะเปื้อนด้วยอำนาจโรคลงแดงเป็นต้น หรือมีความร้อนมากเป็นเบื้องหน้าได้ หรือมีไขข้อและเส้นเอ็นขาดไปได้ ย่อมถึงความสิ้นชีวิต บุคคลเมื่อได้แม้อาหารหรือคำข้าวในเวลาที่ควรนั่นแหละ ชีวิตจึงเป็นไปได้ แต่เมื่อไม่ได้อาหารย่อมถึงความสิ้นสูญ พึงตามระลึกถึงความตายโดยอายุเป็นของทุพลภาพ ด้วยประการฉะนี้

๖. อธิบายโดยไม่มีเครื่องหมาย

[๑๗๔] คำว่า โดยไม่มีเครื่องหมาย อธิบายว่า โดยความไม่มีขอบเขตกำหนด จริงอยู่ สภาวธรรม ๕ ประการนี้ คือ ชีวิต ๑ พยาธิ ๑ กาลเวลา ๑ สถานที่ทอดทิ้งกาย ๑ คติ ๑ ของเหล่าสัตว์ในชีวโลก ไม่มีเครื่องหมาย ใคร ๆ รู้ไม่ได้

ในสภาวธรรม ๕ ประการนั้น ธรรมดาว่าชีวิต ชื่อว่าไม่มีเครื่องหมาย เพราะไม่มีกำหนดว่า จะพึงเป็นอยู่ประมาณเท่านี้ปี ไม่เกินจากนี้ไปได้ จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมตายเสียแต่ในเวลาแรกเกิด เป็นน้ำขุ่นก็มี ในเวลาเป็นน้ำที่ใส เป็นชิ้นเนื้อเป็นแท่งอยู่ในครรภ์ได้ ๑ เดือน ๒ เดือน ๓ เดือน ๔ เดือน ๕ เดือน ๑๐ เดือนก็มี ในสมัยที่คลอดจากท้องก็มี เลยนั้นไปย่อมตายภายในร้อยปีบ้าง เกินร้อยปีไปบ้าง อย่างแน่แท้

แม้พยาธิก็ชื่อว่าไม่มีเครื่องหมาย เพราะความไม่มีกำหนดว่า สัตว์ทั้งหลายจะต้องตายด้วยความเจ็บป่วยชนิดนี้เท่านั้น จะไม่ตายด้วยความเจ็บป่วยชนิดอื่น ด้วยว่า สัตว์ทั้งหลายตายด้วยโรคตาก็มี ตายด้วยโรคหูเป็นต้นชนิดใดชนิดหนึ่งก็มี

แม้กาลเวลาก็ชื่อว่าไม่มีเครื่องหมาย เพราะไม่มีกำหนดอย่างนี้ว่า จะต้องตายในเวลานี้เท่านั้น ไม่ตายในเวลาอื่น ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายตายในเวลาเช้าก็มี ตายในเวลาเที่ยงเป็นต้นเวลาใดเวลาหนึ่งก็มี

แม้สถานที่ทอดทิ้งกาย ก็ชื่อว่าไม่มีเครื่องหมาย เพราะไม่มีกำหนดอย่างนี้ว่า สัตว์ทั้งหลายเมื่อจะตาย จะต้องทอดทิ้งร่างกายไว้ในที่นี้เท่านั้น ไม่ทอดทิ้งไปในที่อื่น ด้วยว่าของบุคคลซึ่งเกิดภายในบ้านตกอยู่นอกบ้านก็มี ของผู้ที่เกิดนอกบ้านตกอยู่ภายในบ้านก็มี โดยประการนั้น พึงให้พิสดารโดยประการเป็นอันมาก ของสัตว์เหล่านั้น ที่เกิดบนบกตกไปในน้ำหรือของสัตว์ที่เกิดในน้ำตกไปบนบกดังนี้เป็นต้น

แม้คติ ก็ชื่อว่าไม่มีเครื่องหมาย เพราะไม่มีกำหนดอย่างนี้ว่า อันสัตว์ที่จากคตินี้แล้ว จะต้องไปบังเกิดในคตินี้ ด้วยว่า สัตว์ทั้งหลายจากเทวโลกแล้วไปบังเกิดในพวกมนุษย์ก็มี จากมนุษยโลกแล้วไปบังเกิดในเทวโลกเป็นต้น โลกใดโลกหนึ่งก็มี ชาวโลกย่อมหมุนเวียนไปในคติทั้ง ๕ เหมือนโคที่เราเทียมไว้ในยนต์ฉะนั้น ด้วยประการฉะนี้แล พึงตามระลึกถึงความตายโดยไม่มีนิมิตเครื่องหมาย ดังที่ว่ามานี้แล

๗. อธิบายโดยมีกำหนดระยะกาล

[๑๗๕] คำว่า โดยมีกำหนดระยะกาล อธิบายว่า ระยะกาลแห่งชีวิตของมนุษย์ทั้งหลายในบัดนี้น้อยนัก ผู้ใดเป็นอยู่ได้นาน ผู้นั้นก็เป็นอยู่ได้เพียง ๑๐๐ ปี หรือเลย (๑๐๐ ปี) ไปบ้าง แต่เป็นส่วนน้อย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

ภิกษุทั้งหลายอายุของมนุษย์ทั้งหลายนี้น้อยนัก พวกเขาจำต้องไปยังสัมปรายภพภพหน้า, ชาติหน้า, ภพภูมิในเบื้องหน้า พวกเขาควรทำกุศล ควรประพฤติพรหมจรรย์การประพฤติอันประเสริฐ การถือเพศบริสุทธิ์เว้นจากเมถุนธรรม ผู้ที่เกิดมาแล้วจะไม่ตายย่อมไม่มี ผู้ใดเป็นอยู่ได้นาน ผู้นั้นก็เป็นอยู่ได้เพียง ๑๐๐ ปี หรือเกิน (๑๐๐ ปี) ก็มีบ้างแต่เป็นส่วนน้อย อายุของมนุษย์นี้น้อยนัก สัตบุรุษคนดี, คนสงบระงับ, ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีลธรรมพึงดูหมิ่นอายุนั้นเสีย พึงรีบประพฤติความดี ดังคนมีศีรษะถูกไฟไหม้ เพราะความตายจะไม่มาถึงย่อมไม่มี

ทรงตรัสไว้อีกว่า ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ได้มีศาสดาชื่อว่าอรกะดังนี้เป็นต้น พึงยังพระสูตรทั้งหมดอันประกอบด้วยอุปมา ๗ ข้อให้พิสดาร

ตรัสไว้อีกสูตรหนึ่งว่า

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุที่เจริญมรณสติการระลึกถึงความตายเป็นอารมณ์ เพื่อปลุกเร้าความไม่ประมาทอย่างนี้ว่า น่าปลื้มใจหนอที่เราพึงเป็นอยู่ได้ชั่วคืน ๑ และวัน ๑ เราพึงกระทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค เราพึงทำกิจของบรรพชิต อันเป็นประโยชน์ตนมากหนอ ดังนั้นก็ดี

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุที่เจริญมรณสติการระลึกถึงความตายเป็นอารมณ์ เพื่อปลุกเร้าความไม่ประมาทอย่างนี้ว่า น่าปลื้มใจหนอที่เราพึงเป็นอยู่ ชั่วระยะเวลากลางวัน เราพึงทำไว้ในใจถึงคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค เราพึงทำกิจแห่งบรรพชิตอันเป็นประโยชน์ตนมากหนอ ดังนี้ก็ดี

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ที่เจริญมรณสติการระลึกถึงความตายเป็นอารมณ์ เพื่อปลุกเร้าความไม่ประมาทอย่างนี้ว่า น่าปลื้มใจหนอที่เราพึงเป็นอยู่ ยะเวลาที่เราบิณฑบาตครั้งหนึ่ง เราพึงทำไว้ในใจซึ่งคำสอนของพระผู้มีพระภาค เราพึงทำกิจของบรรพชิตอันเป็นประโยชน์ตนมากหนอ ดังนี้ก็ดี

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ที่เจริญมรณสติการระลึกถึงความตายเป็นอารมณ์ เพื่อปลุกเร้าความไม่ประมาทอย่างนี้ว่า น่าปลื้มใจหนอที่เราพึงเป็นอยู่ ชั่วระยะที่เราเคี้ยวคำข้าว ๔-๕ คำแล้วกลืนกิน เราพึงทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค เราพึงทำกิจของบรรพชิตอันเป็นประโยชน์ตนมากหนอ ดังนี้ก็ดี

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้เราเรียกว่าเป็นผู้ยังประมาทอยู่ เจริญมรณสติการระลึกถึงความตายเป็นอารมณ์ เพื่อปลุกเร้าความไม่ประมาทยังชักช้า เพื่อธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะกิเลสที่หมักหมมหรือดองอยู่ในจิตใจ ดังนี้ก็ดี

ภิกษุทั้งหลาย ส่วนภิกษุผู้ที่เจริญมรณสติการระลึกถึงความตายเป็นอารมณ์ เพื่อปลุกเร้าความไม่ประมาทอย่างนี้ว่า น่าปลื้มใจหนอที่เราพึงเป็นอยู่ได้ชั่วระยะเวลาเคี้ยวอาหารกลืนลงไปได้คำเดียว เราพึงทำไว้ในใจถึงคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเถิด เราพึงทำกิจของบรรพชิตอันเป็นประโยชน์ตนมากหนอดังนี้ก็ดี

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ที่เจริญมรณสติการระลึกถึงความตายเป็นอารมณ์ เพื่อปลุกเร้าความไม่ประมาทอย่างนี้ว่า น่าปลื้มใจหนอที่เราพึงเป็นอยู่ ชั่วระยะเวลาหายใจเข้าแล้วหายใจออก หรือหายใจออกแล้วหายใจเข้า เราพึงทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค เราพึงทำกิจของบรรพชิตอันเป็นประโยชน์ของตนมากหนอ ดังนี้ก็ดี

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้เราเรียกว่าเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ พวกเธอย่อมเจริญมรณสติการระลึกถึงความตายเป็นอารมณ์ เพื่อปลุกเร้าความไม่ประมาทเข้มแข็งเพื่อธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะกิเลสที่หมักหมมหรือดองอยู่ในจิตใจ ดังนี้

ระยะกาลแห่งชีวิตน้อยนัก ไม่น่าไว้วางใจเพียงชั่วเคี้ยวคำข้าว ๔-๕ คำอย่างนี้แล พึงตามระลึกถึงความตายโดยมีกำหนดระยะกาล ด้วยประการฉะนี้

๘. อธิบายโดยมีขณะเล็กน้อย

[๑๗๖] ในคำว่า โดยมีขณะเล็กน้อย มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้ จริงอยู่ เมื่อว่าโดยปรมัตถ์ ขณะแห่งชีวิตของสัตว์ทั้งหลายน้อยนักชั่วความเป็นไปแห่งจิตขณะเดียวเท่านั้น เปรียบเหมือนล้อรถแม้เมื่อหมุนไปก็หมุนด้วยส่วนแห่งกงส่วนหนึ่งเท่านั้น แม้เมื่อหยุดก็หยุดด้วยส่วนแห่งกงส่วนหนึ่งเท่านั้น ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็เป็นไปชั่วขณะแห่งจิตขณะเดียว ฉันนั้นเหมือนกัน ในเมื่อจิตนั้นดับแล้วสัตว์ก็ถูกเรียกว่าดับแล้ว ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

ในขณะแห่งจิตเป็นอดีต สัตว์เป็นแล้ว ไม่ใช่กำลังเป็นอยู่ ไม่ใช่จักเป็น ในขณะแห่งจิตเป็นอนาคต ไม่ใช่เป็นแล้ว ไม่ใช่กำลังเป็น แต่จักเป็น ในขณะแห่งจิตเป็นปัจจุบัน สัตว์ไม่ใช่เป็นแล้ว แต่กำลังเป็น ไม่ใช่จักเป็น

ชีวิต, และสุขทุกข์ทั้งมวลล้วนประกอบกับจิตดวงเดียว ขณะย่อมเป็นไปโดยรวดเร็ว ขันธ์ของสัตว์ทั้งที่ตายทั้งที่ยังดำรงอยู่ในนี้ ครั้นดับแล้วก็เหมือนกัน หมดไปโดยไม่มีความสืบต่อสัตว์ไม่เกิดเพราะจิตที่เป็นอนาคต เป็นอยู่เพราะจิตเป็นปัจจุบัน สัตว์โลกชื่อว่าตายเพราะความดับแห่งจิต แต่เมื่อว่าโดยปรมัตถ์เป็นบัญญัติ พึงระลึกถึงโดยมีขณะเล็กน้อย ด้วยประการฉะนี้

[๑๗๗] แม้เมื่อระลึกถึงความตายอยู่โดยอาการ ๘ อย่างดังกล่าวมานี้ แต่อย่างใดอย่างหนึ่ง จิตย่อมได้ความด้วยอำนาจทำในใจบ่อย ๆ สติมีเป็นอารมณ์ย่อมตั้งมั่น ทั้งหลายย่อมสงบ องค์ย่อมปรากฏ แต่เพราะมีสภาวธรรมเป็นอารมณ์ และเพราะอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความสลด จึงไม่ถึงขั้นถึงเพียงขั้นเท่านั้น แต่โลกุตตรและที่ ๒ ที่ ๔ ย่อมถึงด้วยพิเศษแม้ในเพราะสภาวธรรม ด้วยว่า โลกุตตรย่อมถึงด้วยอำนาจแห่งลำดับของการทำความบริสุทธิ์ให้เกิด ย่อมถึงด้วยอำนาจแห่งอันเป็นเครื่องก้าวล่วงอารมณ์ เพราะว่าในนั้น ย่อมมีกิจพอที่จะก้าวล่วงด้วยดีซึ่งอารมณ์แห่งที่ถึงแล้วนั่นแล แต่ในมรณานุสสติกัมมัฏฐานนี้ไม่มีทั้ง ๒ คือ ทั้งโลกุตตรและ ฉะนั้นจึงเป็นเพียงเท่านั้น นี้นั้นถึงซึ่งอันนับว่า เพราะเกิดขึ้นด้วยกำลังแห่ง

ก็แหละภิกษุผู้ประกอบนี้อยู่เนือง ๆ ย่อมเป็นผู้ไม่ประมาท ย่อมได้สัญญาในอันไม่ยินดีในทั้งปวง ย่อมละความใคร่ในชีวิต เป็นผู้ติเตียนบาป เป็นผู้ไม่มากไปด้วยความสั่งสมในบริขารทั้งหลาย เป็นผู้ปราศจากความตระหนี่อันเป็น แม้ก็ถึงความคุ้นแก่ภิกษุนั้น ทุกขสัญญาและก็ปรากฏตามกระแสแห่งนั้นนั่นแล เหล่าสัตว์ผู้ไม่เจริญ เมื่อถึงคราวจะย่อมถึงความกลัว, ความสะดุ้ง, ความหลงโดยสาหัส ดังถูกเนื้อร้าย, ยักษ์, งู, โจร, และเพชฌฆาตครอบงำ ฉะนั้น ผู้เจริญย่อมไม่เป็นเช่นนั้น เป็นผู้หาความกลัวมิได้เป็นผู้ไม่มีความหลง ผู้เจริญ ถ้าหากจะยังไม่ได้ดื่มรสอมตธรรมในปัจจุบัน เบื้องหน้าแต่กายแตกทำลายไปก็จะเป็นผู้มีเป็นที่ไปเบื้องหน้า

เพราะเหตุนั้นนั่นแล ผู้มีปัญญาดี พึงบำเพ็ญใน ซึ่งมีอานุภาพอันยิ่งใหญ่ ดังพรรณนามานี้ ในกาลทุกเมื่อ เทอญ

กถามุขอย่างพิสดารใน ยุติเพียงเท่านี้